Świat przeszły, dokonany. Wystawa judaików ze zbiorów Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej.

Muzeum Narodowe Ziemi PrzemyskiejMiejsce eksponowania: Gmach Główny, pl. Berka Joselewicza 1 - piętro I

Wystawa prezentuje kolekcję judaików zgromadzoną w zbiorach Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej oraz materiały ikonograficzne ilustrujące obecność społeczności żydowskiej w Przemyślu, jak również twórczość artystyczną artystów pochodzenia żydowskiego i twórczość o tematyce żydowskiej. Uzupełnia ją ekspozycja książek i prasy żydowskiej ze zbiorów biblioteki muzealnej oraz aneks ukazujący Żydów oczami twórców ludowych.

Kolekcja gromadzona była od początku istnienia muzeum. Już wśród pierwszych nabytków muzeum znalazły się obiekty związane z kulturą żydowską m.in.fragment grubohaftowany z obszycia szaty modlitewnej żydowskiej. W późniejszym czasie zbiór ten był sukcesywnie powiększany. Jeszcze przed wojną znalazły się w nim m.in. piękne XIX-wieczne atary i jarmułki, do dziś stanowiące ozdobę kolekcji. Interesujący i unikatowy w skali światowej jest zbiór 72 archiwalnych fotografii dokumentujących macewy starego cmentarza przy ul. Rakoczego, który całkowicie został zdewastowany podczas II wojny światowej. Co ciekawe, fotografie te trafiły do zbiorów muzeum jeszcze w 1928 r., przekazane przez Zarząd Gminy Wyznaniowej Żydowskiej w Przemyślu, na prośbę założyciela i ówczesnego dyrektora Muzeum Kazimierza M. Osińskiego.

Wystawa przybliża zwiedzającym kulturę żydowską wplecioną w historię Przemyśla. Można tu zobaczyć elementy tradycyjnego stroju żydowskiego używane podczas modlitwy jak: tałesy, atary, jarmułki, tefiliny; także  drobne przedmioty codziennego użytku, charakterystyczne dla społeczności żydowskiej. W dalszej części zaaranżowany jest fragment wnętrza mieszkalnego ze stołem zastawionym do szabatu, zainspirowany obrazem „Wieczór piątkowy" Isidora Kaufmanna, oraz wyeksponowane w serwantce przedmioty związane z szabatem - kubki kiduszowe, kieliszki, świeczniki, balsaminki, świece hawdalowe.

Fragment wystawy poświęcony bożnicom prezentuje przedmioty związane z liturgią synagogalną. Dopełnienie stanowią archiwalne fotografie i akwarele dokumentujące dawne synagogi Przemyśla. XVIII-wieczne grafiki obrazujące świątynię jerozolimską i arcykapłana żydowskiego oraz stosowne komentarze wyjaśniają znaczenie świątyni żydowskiej oraz symbolikę ozdób Tory.

Inna sekwencja wystawy prezentuje zdjęcia cmentarzy oraz zabytkowych nagrobków z przemyskiego kirkutu, wraz z kilkoma fragmentami macew ze w zbiorów Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej.

W gablotach pokazane są utensylia związane ze świętami roku liturgicznego, począwszy od Rosz ha-szana poprzez Jom Kipur, Kuczki, Purim, Chanukę po Paschę. Klimatu wystawie dodają wielkoformatowe wydruki fotograficzne dawnego miasta żydowskiego i charakterystycznych postaci Żydów.

Jako integralna część tej wystawy pokazana jest sztuka artystów pochodzenia żydowskiego. Są to głównie obrazy takich twórców jak: Adolf Bienenstock, Anna Mieses, Erno Erb, Marcin Kitz, Leopold Gottlieb, Leon Lewkowicz. Ich przeciwwagę stanowią prace polskich artystów o tematyce żydowskiej.

Ekspozycja przybliża zwiedzającym religię, kulturę i sztukę żydowską, zwłaszcza w ich lokalnym wydaniu. Bez własnej kultury społeczeństwo traci tożsamość, a bez społeczności ginie właściwa jej kultura. Świat przywołany na tej wystawie odszedł już do przeszłości. Społeczność żydowska, stanowiąca przed II wojną światową ponad 34% mieszkańców Przemyśla, przestała istnieć. Z powierzchni ziemi znikło tzw. żydowskie miasto, na miejscu którego wzniesiony został nowy gmach muzeum. Nieliczni ocaleli Żydzi ulegli z czasem asymilacji bądź wyemigrowali do Izraela. Jednak nawet wtedy, gdy tworzyli naturalną składową ludności zamieszkującej granice II Rzeczypospolitej, hermetyczność ich kultury i religijności nie dopuszczała do bliższego jej poznania i zrozumienia. Z faktu tego wynikały nieraz bardzo dramatyczne wydarzenia, kładące się cieniem na wzajemnych stosunkach. Tylko bliższe poznanie sprzyja pokonywaniu barier i uprzedzeń. Tej idei służy również nasza wystawa. Umożliwia ona ponadto odnalezienie paraleli pomiędzy judaizmem a chrześcijaństwem. Uważny zwiedzający zauważy wyraźne punkty styczne pomiędzy obiema religiami, choćby takie, jak biblia starego testamentu, wspólne święte osoby - Bóg i aniołowie, podobne święta np. Pascha i Wielkanoc, analogiczne znaczenie rytualnych ablucji i chrztu. Zbieżny jest także w dużym stopniu świat wartości duchowych, wyznaczony wspólnym Dekalogiem.

Józefa Kostek